Çocuğun gözlerinde kayma görünümü fark edildiğinde ailelerin en sık sorduğu soru şudur: “Bu gerçek şaşılık mı, yoksa yüz yapısından kaynaklanan yalancı bir görüntü mü?”
Bu ayrım yalnızca dışarıdan bakarak veya fotoğraflara göre güvenilir biçimde yapılamaz. Çünkü yalancı şaşılıkta gözler paralel olduğu hâlde kayma varmış gibi görünebilir; gerçek şaşılıkta ise gözlerden biri diğer gözden farklı bir yöne bakar.
Doğru tanı için çocuk göz hastalıkları uzmanının değerlendirmesi gerekir.
Gerçek şaşılık, bir gözün sürekli veya aralıklı olarak içe, dışa, yukarı ya da aşağı yönelmesidir. Bazı çocuklarda göz kayması her zaman görülürken, bazılarında yalnızca yorgunluk, dalgınlık veya uzağa bakma gibi belirli durumlarda fark edilebilir.
Gerçek şaşılık tedavi edilmeden kalırsa, bazı çocuklarda göz tembelliği gelişebilir.. Bu nedenle “Nasıl olsa büyüyünce geçer” düşüncesiyle göz kayması şüphesini ertelememek önemlidir.
Yalancı şaşılık tanısı çoğunlukla ayrıntılı göz muayenesiyle konur. Muayenede gözlerin gerçekten paralel olup olmadığı, göz hareketleri, göz numarası ve göz çevresinin anatomik yapısı değerlendirilir.
Sıklıkla kullanılan yöntemler şunlardır:
Yüksek göz numarası saptanması her zaman gerçek şaşılık olduğu anlamına gelmez. Yalancı şaşılığı olan bir çocukta da yüksek miyopi veya hipermetropi bulunabilir. Bu nedenle değerlendirme, tüm muayene bulguları birlikte ele alınarak yapılır.
Yalancı şaşılık saptandığında ilk adım aileyi doğru bilgilendirmek ve kaygıyı azaltmaktır. Çocuğun gözlerinin muayene anında paralel olduğu, görünümün ise büyük ölçüde yüz yapısına bağlı bulunduğu açıklanır.
Bununla birlikte, daha önce yalancı şaşılık tanısı almış çocuklarda ilerleyen dönemde gerçek şaşılık gelişebilir. Ayrıca bazı çocuklarda aralıklı içe kayma, belirgin epikantal kıvrımlar nedeniyle başlangıçta gözden kaçabilir. Bu yüzden ailelerin gözde kayma görünümünün değiştiğini düşündüklerinde yeniden muayene planlaması önemlidir.
Aşağıdaki durumlarda yeniden çocuk göz muayenesi önerilir:
Yalancı şaşılık çoğu zaman zararsız bir görünüm olsa da, gerçek şaşılıktan ayrımının deneyimli bir çocuk göz hastalıkları uzmanı tarafından yapılması gerekir. Erken değerlendirme, hem ailelerin gereksiz kaygısını azaltır hem de tedavi gerektiren bir durum varsa doğru zamanda fark edilmesini sağlar.
Aralıklı şaşılık gösteren çocuklarda takip süreci özellikle dikkat gerektirir. Kayma bazen sadece belirli anlarda, örneğin uzağa bakarken, yorgunken ya da dikkat dağıldığında ortaya çıktığı için aile tarafından fark edilmesi güç olabilir. Bu tür durumlarda tek bir muayene bulgusu yeterli olmayabilir; çocuğun belirli aralıklarla çocuk göz doktoru tarafından yeniden değerlendirilmesi önerilir. Yalancı şaşılık takibi, yalnızca ilk tanının doğrulanmasından ibaret değildir; yüz yapısı geliştikçe görünümün nasıl değiştiğinin izlenmesini ve olası bir gerçek şaşılık bulgusunun zamanında yakalanmasını da kapsar. Bu yaklaşım, göz tembelliği riskini en aza indirmenin ve çocuğun görme gelişimini sağlıklı biçimde sürdürmesinin en güvenli yoludur.